SƠ LƯỢC VỀ BẦU CỬ TỔNG THỐNG HOA KỲ 2008

Cuộc bầu cử Tổng Thống Hoa Kỳ năm nay tuy mới ở vòng sơ bộ nhưng đã hứa hẹn nhiều sôi nổi, nhất là trong nội bộ đảng Dân Chủ. Đối với dân Việt tỵ nạn, dù bận rộn với công việc hàng ngày hoặc chỉ coi Hoa Kỳ là đất tạm dung, nhưng cũng có nhiều người quan tâm tới cuộc bầu cử chức vụ đứng đầu ngành hành pháp có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của dân chúng, cũng như các quyết định quan trọng về chính sách đối nội cùng đối ngoại này.

Tuy nhiên, căn cứ vào kinh nghiệm bản thân, việc theo dõi cuộc vận động tranh cử không phải dễ dàng vì các qui luật bầu cử rất rắc rối không đơn giản theo kiểu ứng cử viên nào được nhiều phiếu của dân chúng sẽ đương nhiên thắng cử như tại phần lớn các quốc gia khác trên thế giới. Hơn nữa, tiến trình cũng như thể thức tranh cử trải qua nhiều giai đọan khúc mắc, lại được gọi bằng những danh từ chính trị chuyên môn ít người biết tới khiến ngay cả đa số người Mỹ bản xứ cũng không hoàn toàn thấu hiểu.

Do đó, với hy vọng tiếp tay phần nào cùng những vị đang quan tâm theo dõi thời cuộc, chúng tôi mạo muội đề cập và phân tích một số vấn đề căn bản quan trọng liên quan đến bầu cử, đồng thời nhấn mạnh vào việc tìm hiểu các danh từ chuyên môn thường thấy trên báo chí cũng như được lập đi lập lại trên các đài phát thanh và truyền hình. Sau khi đã nắm vững phần ý nghĩa của các danh từ kỹ thuật quan trọng, chúng tôi sẽ tóm lược một số điểm chính yếu liên quan tới thể thức bầu cử. Danh từ “bầu cử” xử dụng trong bài viết này là phần thu gọn của những chữ “bầu cử Tổng Thống Hoa Kỳ”.

Tưởng cũng cần thưa trước, việc giải thích, tóm lược một trong những vấn đề rắc rối, phức tạp nhất là qui tắc bầu cử trong khuôn khổ giới hạn của một bài viết ngắn sẽ không sao tránh khỏi sai sót, vì vậy, giám mong qúi dộc giả cũng như thức giả vui lòng bổ khuyết để chúng ta cùng học hỏi. Ngoài ra, trong bài này, chúng tôi sẽ cố gắng phiên dịch những danh từ chuyên môn sang Việt ngữ càng nhiều càng tốt, nhưng vì có lắm chữ chưa hoặc không có tương đương trong tiếng Việt, nên chúng tôi đành dùng nguyên Anh ngữ và cố gắng giải thích ý nghĩa bằng Việt ngữ. Đôi khi cả Anh ngữ lẫn Việt ngữ được dùng lẫn lộn để làm quen với các từ ngữ thường dùng trong các cơ quan truyền thông Hoa Kỳ.

MỘT SỐ DANH TỪ LIÊN QUAN ĐẾN BẦU CỬ

Primary: bắt nguồn từ tiếng Latin “primarius” có nghĩa là “đầu tiên” hay “trước nhất”. Trong lãnh vực bầu cử, tiếng Việt tương đương có thể gọi là “bầu cử sơ bộ”. Bầu cử sơ bộ thường chỉ dành cho các đảng viên Dân Chủ hoặc Cộng Hòa, trong đó họ lựa chọn ứng cử viên Tổng Thống của đảng mình. Đảng Dân Chủ và Cộng Hòa có cách lựa chọn khác nhau và ngày bầu cử sơ bộ của hai đảng cũng không nhất thiết phải cùng ngày. Tóm lại, các chính đảng có toàn quyền hoạch định đường lối và phương cách đề cử ứng viên của mình và cuộc chọn lựa này được thực hiện trong các cuộc bầu cử (primary) hay hội họp (caucus) sơ bộ tùy theo từng tiểu bang.

Caucus: Một buổi hội họp, hội thảo hay hội luận của các đảng viên tại địa phương để tranh luận hay thảo luận với mục đích quyết định ai sẽ là người đại diện của đảng mình trong cuộc bầu cử. Buổi hộp mặt này thường được tổ chức công khai tại một địa điểm rộng lớn như khách sạn, tòa thị chính v.v… để đề cử chứ không quyết định tại phòng bỏ phiếu (voting booth). Như vậy, “caucus” và “primary” tổ chức tại cấp tiểu bang có cùng mục tiêu là chọn lựa ứng cử viên, chỉ khác về hình thức; có tiểu bang tổ chức “primary”, có tiểu bang dùng “caucus” tùy theo quyết định của đảng.

Delegate: (Ủy viên hay đại diện) là người đại diện được dân chúng trong tiểu bang đề cử tham dự Đại Hội Đảng và ủy quyền dồn phiếu cho ứng cử viên đã được dân chúng trong tiểu bang mình lựa chọn trong cuộc bầu cử hay hội thảo sơ bộ. Nói khác đi, phiếu của các “delegates” này mới chính thức lựa chọn ứng cử viên của đảng ra tranh cử chức vụ Tổng Thống.

Việc phân chia phiếu “delegates” tùy thuộc mỗi chính đảng và cả mỗi tiểu bang. Trong đảng Dân Chủ, thông thường số phiếu của các ủy viên này được chia theo tỷ lệ tùy thuộc vào số phiếu dân chúng bầu cho mỗi ứng cử viên. Thí dụ trong tiểu bang Y có 10 “delegates”, ứng cử viên A được 50% số phiếu dân bầu, ứng cử viên B được 30%, ứng cử viên C được 20%; như vậy A sẽ được 5 phiếu “delegates”, B được 3 phiếu và C được 2 phiếu. Điều này khác hẳn với thể thức “winner take all” khi bầu cử Tổng Thống sẽ giải thích trong phần sau. Còn đảng Cộng Hòa, đa số các tiểu bang lại theo thể thức “winner take all”, người nào thắng phiếu dân bầu sẽ được hết phiếu “delegates”. Tổng cộng, đảng Dân Chủ có 4049 “delegates” và “superdelegates”, còn đảng Cộng Hòa chỉ có 2,380.

Nên nhớ số phiếu “delegates” của mỗi đảng khác nhau, tức là mỗi đảng có toàn quyền ấn định số ủy viên của mình tại mỗi tiểu bang, nhưng trong cuộc bầu cử Tổng Thống số “delegates” được phân phối căn cứ vào dân số mỗi tiểu bang.

Superdelegate: (Siêu ủy viên hay ủy viên cấp cao) cũng là người được ủy nhiệm như “delegate”, nhưng giữ chức vụ cao cấp trong chính đảng hay chức vụ dân cử nên được toàn quyền bỏ phiếu cho ứng cử viên do chính mình lựa chọn trong Đại Hội đảng toàn quốc, không nhất thiết phải theo đa số phiếu dân bầu. Do đó, phiếu của ủy viên cấp cao này có thể khác với kết quả trong cuộc bầu cử sơ bộ, trong khi các ủy viên cấp tiểu bang (delegates) thường phải bỏ phiếu theo kết quả bầu cử sơ bộ tại tiểu bang mình. Ngoài ra, ủy viên cao cấp dù đã “hứa” bỏ phiếu cho một ứng cử viên, nhưng có thể thay đổi ý kiến nếu tình hình biến chuyển vào giờ chót.

Quyền hạn của các “superdelegates” do đó rất quan trọng vì có thể làm thay đổi kết quả trong cuộc bầu cử sơ bộ, nhất là trong cuộc tranh cử ráo riết năm nay giữa hai ứng cử viên Hillary Clinton và Barack Obama của đảng Dân Chủ. Rất có thể Obama thắng phiếu sát nút trong cuộc bầu cử sơ bộ, nhưng Hillary lại được chính thức đề cử nếu có được nhiều phiếu của “superdelegates” trong Đại Hội đảng toàn quốc.

Party National Convention: (Đại Hội đảng toàn quốc) là buổi họp mặt trong đó ủy viên đại diện của các tiểu bang trên toàn quốc chính thức dồn phiếu đề cử ứng cử viên Tổng Thống của đảng mình. Có thể nói, cuộc bầu cử sơ bộ tại mỗi tiểu bang mới chỉ là “trưng cầu ý kiến” bán chính thức của các đảng viên tại địa phương, nhưng mặc dù các ủy viên có trách nhiệm bỏ phiếu theo sự lựa chọn của tiểu bang mình, phải chờ đến Đại Hội đảng mới có quyết định chính thức. Trong Đại hội đảng, các ủy viên đứng quanh cờ hiệu của tiểu bang mình, chờ khi đến lượt, sẽ loan báo họ đến từ “tiểu bang ABC và bỏ phiếu cho ứng cử viên XYZ”.

Năm nay Đại Hội đảng Dân Chủ được tổ chức tại Denver (Colorado) từ ngày 25 đến 28 tháng 8; còn đảng Cộng Hòa tổ chức tại Minneapolis-St. Paul (Minnesota) từ ngày 1 đến 4 tháng 9.

Popular (General) vote: (Phiếu đại chúng) là số phiếu dân chúng bầu cho ứng cử viên.

Electoral College (Cử tri đoàn): Thể chế bầu cử theo cử tri đoàn được thiết lập ngay từ những năm đầu của thời Hoa Kỳ lập quốc. Trong hệ thống này, mỗi tiểu bang được ấn định một số “Electors” cố định bằng với số người đại diện (Dân biểu và Nghị sĩ) có trong quốc hội.

Tuy mỗi tiểu bang, dù đông hay ít dân đều có 2 Nghị sĩ, nhưng số dân biểu lại tỷ lệ theo dân số, do đó số “Electors” tại mỗi tiểu bang khác nhau. Thí dụ như tiểu bang đông dân nhất là California có 2 Nghị sĩ và 52 dân biểu nên tổng số “Electors” là 54, trong khi tiểu bang thưa dân nhất như Wyoming cũng có 2 Nghị sĩ nhưng chỉ có 1 dân biểu, tức là 3 “Electors”. Tổng cộng trên toàn quốc Hoa Kỳ có 538 “Electors”, do đó, cần 270 phiếu cử tri đoàn (elctoral votes) để đắc cử Tổng thống.

Thể thức bầu cử “Electoral College” có thể đưa tới trường hợp một ứng cử viên được nhiều phiếu đại chúng (popular votes) hơn nhưng lại thất cử vì thua phiếu cử tri đoàn (electoral votes). Thí dụ ứng cử viên A thắng sát nút tại các tiểu bang lớn như California, New York, Texas v.v… với tỷ lệ 51% phiếu đại chúng (giả dụ 51 triệu phiếu), nhưng vẫn nhận được 100% phiếu cử tri đoàn, còn ứng cử viên B tuy được 49% phiếu đại chúng (giả sử 49 triệu phiếu) nhưng không được phiếu cử tri đoàn nào theo thể thức “thắng ăn cả, ngã về không” (winner take all). Nhưng tại những tiểu bang nhỏ ít phiếu cử tri đoàn, ứng cử viên B lại toàn thắng với tỷ lệ 90% (giả sử 9 triệu phiếu) trong khi ứng cử viên A chỉ được 10% (giả dụ 1 triệu phiếu). Do đó ứng cử viên B tuy có số phiếu đại chúng tổng cộng cao hơn (49 triệu + 9 triệu = 58 triệu) so với ứng cử viên A (51 triệu + 1 triệu = 52 triệu), nhưng ứng cử viên A vẫn thắng cử vì được nhiều phiếu cử tri đoàn tại các tiểu bang lớn, mà chỉ mất ít tại các tiểu bang nhỏ. Trường hợp coi như “bất công” này đã nhiều lần xảy ra trong các cuộc bầu cử gần đây nên hiện nay có phong trào đòi sửa đổi luật bầu cử căn cứ vào phiếu đại chúng.

Endorsements: (Ủng hộ hay hẫu thuẫn) là sự ủng hộ của cá nhân nổi tiếng, cơ quan truyền thông, chính trị gia hay đoàn thể. Trong cuộc bầu cử năm nay, có một số “hậu thuẫn” quan trọng như Nghị sĩ độc lập Joe Lieberman ủng hộ ứng cử viên Cộng Hòa John McCain và nữ hoàng màn ảnh nhỏ Oprah Winfrey ủng hộ ứng cử viên cùng màu da Barack Obama. Các cơ quan truyền thông như báo chí cũng bày tỏ lập trường ủng hộ hay phản đối dưới hình thức “thư tòa soạn”, còn các nghiệp đoàn lớn như Tổng Công Đoàn Lao Công cũng “endorse” ứng cử viên rei6ng của mình. Nghe nói “hậu thuẫn” Oprah Winfrey đã đưa lại lắm tiền và nhiều phiếu cho Obama.

Tuy có nhiều người tranh luận về hiệu quả của những sự ủng hộ này trong việc bỏ phiếu, nhưng chắc chắn các ứng cử viên đều nỗ lực vận động để nhận được nhiều hậu thuẫn. Lý do vì mỗi minh tinh, cá nhân nổi tiếng, báo chí hay đoàn thể đều có một số người ái mộ, độc giả hay đoàn viên riêng. Nếu được sự ủng hộ, các ứng cử viên hy vọng sẽ nhận được nhiều tiền giúp cho chi phí vận động tranh cử và cả phiếu của những nhóm này.

Debate: (Tranh luận) thường được tổ chức để các ứng cử viên đối lập có cơ hội bầy tỏ nhân cách cũng như quan điểm của mình về những vấn đề quan trọng. Thể thức tranh luận và qui luật trả lời các câu hỏi đều được đôi bên thỏa thuận trước, nên nhiều khi không gây được bất ngờ thích thú. Tuy nhiên những cuộc tranh luận này đều rất quan trọng trong cuộc bầu cử, vì sở trường sở đoản của mỗi ứng cử viên như nhân dáng, kiến thức, phản ứng v.v… đều công khai phô bày trước công chúng và được các cơ quan truyền thông phân tích, nhận xét cặn kẽ. Ứng cử viên Tổng Thống và Phó Tổng Thống có những cuộc tranh luận riêng với đối thủ của mình.

Magic Number: (Con số thần diệu) là số phiếu cử tri đoàn (delegates) cần có để một ứng cử viên được đề cử hay đắc cử. Thí dụ như đảng Dân Chủ có tổng cộng 4049 “delegates” nên “magic number” tuưc là đa số quá bán để được đảng đề cử ra tranh cử Tổng Thống là 2,025; còn đảng Cộng Hòa là 1,191 (đa số quá bán của tổng cộng 2380 “delegates”). “Magic number” để đắc cử Tổng Thống là 270 (đa số quá bán của tổng cộng 538 “delegates”).

Super Tuesday: (Thứ ba quan trọng) là ngày thứ ba có nhiều cuộc bầu cử sơ bộ cấp tiểu bang nhất. Năm 2008 này, Thứ Ba quan trọng là ngày 5 tháng 2, trong đó có tới 24 tiểu bang cùng tổ chức bầu cử sơ bộ để lựa chọn ứng cử viên cho đảng mình. Trong số 24 tiểu bang này, có cả California và New York là hai tiểu bang có nhiều phiếu cử tri đoàn nhất. Vì vậy, ứng cử viên nào thắng thế tức là có nhiều phiếu nhất trong ngày “Super Tuesday” được coi là có nhiều hy vọng sẽ được đề cử.

Blue State: Tiểu bang ủng hộ ứng cử viên đảng Dân Chủ.

Red State: Tiểu bang ủng hộ viên đảng Cộng Hòa.

Purple State: Tiểu bang thay đổi (swing state) có thể bỏ phiếu cho đảng Dân Chủ hay Cộng Hòa.

Trên các bản đồ bầu cử, màu sắc của các tiểu bang phản ảnh qui ước ủng hộ này.

GOP: Chữ viết tắt của “Grand Old Party” là tục danh của đảng Cộng Hòa.

FEC: Chữ viết tắt của “Federal Election Commission” (Ủy Ban Bầu Cử Liên Bang), là cơ quan giám sát cũng như theo dõi, phân phối tài chính trong cuộc bầu cử.

THỂ THỨC BẦU TỔNG THỐNG HOA KỲ

Cuộc tranh cử nào cũng có nhiều gian nan, đặc biệt là con đường vào Tòa Bạch Ốc không bằng phẳng như đại lộ Pennsylvania. Năm nay, tuy mới vào thời kỳ bầu cử sơ bộ của hai chính đảng Dân Chủ và Cộng Hòa nhưng cũng đã có nhiều sôi nổi, đặc biệt trong nội bộ đảng Dân Chủ giữa hai ứng cử viên Hillary Clinton và Barack Obama. Nhìn chung, các ứng cử viên đều đã chuẩn bị và dồn nỗ lực tối đa cả năm trước khi có cuộc bầu cử Tổng Thống.

Tổng quát, thể thức bầu cử Tổng Thống Hoa Kỳ đã được ấn định trong hiến pháp, với những điều kiện căn bản cho ứng viên như sau:

- Tối thiểu 35 tuổi - Là công dân sinh đẻ tại Hoa Kỳ. Như vậy, những di dân từ nước ngoài sau này trở thành công dân Hoa Kỳ như người Việt tỵ nạn không hội đủ điều kiện ứng cử, nhưng con cháu chúng ta sinh ra tại Hoa Kỳ được quyền ứng cử.

- Cư ngụ tại Hoa Kỳ trong thời gian 14 năm.

Khi đã hội đủ điều kiện, một công dân muốn trở thành nguyên thủ của cường quốc số một trên thế giới còn phải thu đạt được thành công trong mọi giai đoạn tranh cử, từ lúc được đảng tín nhiệm qua các lần bầu cử sơ bộ, cho tới khi thắng lợi trong cuộc bầu cử sau cùng. Sau đây chúng ta thử tìm hiểu đoạn đường chiến binh thành công hay thất bại này phải trải qua những giai đoạn nào?

Nhìn chung, có 4 giai đoạn chính được liệt kê như sau:

Giai đoạn 1: Được đảng tín nhiệm. Rất nhiều người muốn được làm Tổng Thống, nhưng chỉ có một vị được lựa chọn. Do đó bước đầu tiên là tạo uy tín và chứng tỏ tài năng để được đảng tin tưởng có thể thắng cử.

Giai đọan 2: Bầu cử và hội thảo sơ bộ (Primary and Caucus). Một cá nhân tuy tài giỏi đến đâu cũng không đủ phương tiện tranh cử, do đó cần có đảng phái hỗ trợ. Các chính đảng tổ chức những cuộc bầu cử hay hội thảo sơ bộ để lựa chọn ứng cử viên sáng giá nhất của mình.

Giai đoạn 3: Đại Hội đảng (National Convention). Sau khi các cuộc bầu cử và hội thảo sơ bộ chấm dứt, mỗi chính đảng tố chức một đại hội để chính thức đề cử ứng cử viên của đảng mình. Các ứng cử viên Tổng Thống cũng chọn ứng cử viên Phó Tổng Thống của liên danh mình trong thời gian này.

Giai đoạn 4: Bầu cử tổng quát (General or Popular Election). Sau khi mỗi đảng chọn xong ứng cử viên của mình, tới lượt dân chúng trên toàn quốc bỏ phiếu để chọn một người làm Tổng Thống.

Thật ra theo hiến pháp, khi bỏ phiếu, cử tri không trực tiếp bầu Tổng Thống, mà chỉ ủy quyền cho một nhóm người gọi là “Electors” (bầu phiếu viên hay cử tri đoàn). Sau đó “Electors” chính thức dồn hết số phiếu của tiểu bang mình cho ứng cử viên đã được đa số dân chúng trong tiểu bang chọn lựa trong cuộc bầu cử tổng quát trước đây.

Giai đoạn 5: Phiếu cử tri đoàn (Electoral College). Mỗi “Elector” được bỏ một phiếu để trực tiếp bầu Tổng Thống nên tổng cộng có 538 phiếu cử tri đoàn (Electoral votes). Ứng cử viên nào được đa số quá bán (270) sẽ được làm Tổng Thống.

Năm nay, cuộc bầu cử tổng quát sẽ diễn ra vào ngày 4 tháng 11, các “cử tri đoàn” sẽ chính thức bỏ phiếu vào tháng 12 và việc kiểm phiếu chấm dứt vào này 6 tháng giêng năm 2009 để chính thức chọn Tổng Thống. Sau đó, Tổng Thống và Phó Tổng Thống đắc cử sẽ tuyên thệ nhậm chức 2 tuần sau vào ngày 20 tháng giêng 2009.

Hy vọng có dịp gặp lại qúi độc giả trong bài tới nói về các ứng cử viên./.

Trần Đỗ Cẩm
Austin Texas 12/2007

Qúi Vị là độc giả thứ:

đã viếng thăm Nguyệt San Ðoàn Kết - Thành Thật Cám Ơn.